DULU, apabila menyebut kartun Jepun, ramai mungkin membayangkan robot, budak sekolah dengan kuasa luar biasa atau watak bermata besar yang beraksi dalam dunia penuh fantasi.
Hari ini, anime sudah menjadi sebahagian daripada budaya pop dunia. Watak seperti Son Goku, Naruto, Pikachu dan Doraemon dikenali di banyak negara, manakala filem Studio Ghibli pula berjaya menarik penonton daripada pelbagai peringkat usia.
Perjalanan itu sebenarnya mengambil masa puluhan tahun. Sebelum anime menjadi fenomena global seperti sekarang, beberapa karya terdahulu sudah terlebih dahulu membuka jalan.
Antara nama paling penting ialah Astro Boy karya Osamu Tezuka yang mula disiarkan di televisyen Jepun pada 1963.
Siri itu kemudian menjadi antara anime Jepun terawal yang mendapat tempat di televisyen Amerika Syarikat (AS).
Menariknya, ketika itu penonton luar Jepun tidak semestinya menyedari bahawa mereka sedang menonton karya animasi dari Jepun kerana ia disiarkan dalam versi alih suara dan disesuaikan dengan pasaran tempatan.
Selepas itu, anime berkembang dalam pelbagai bentuk. Ia tidak terhad kepada kisah kanak-kanak atau komedi ringan.
Ada cerita mengenai peperangan, kehidupan sekolah, hubungan keluarga, sukan, robot, jenayah, politik, falsafah dan persoalan tentang manusia.
Perubahan itu menjadi semakin ketara pada 1980-an dan 1990-an apabila karya seperti Akira dan Ghost in the Shell memperkenalkan sisi anime yang lebih matang kepada penonton antarabangsa.
Akira khususnya membantu mengubah pandangan sesetengah penonton Barat terhadap animasi Jepun. Filem 1988 arahan Katsuhiro Otomo itu mengetengahkan dunia distopia, keganasan, teknologi dan persoalan sosial yang jauh daripada gambaran bahawa animasi hanya sesuai untuk kanak-kanak.
Kemudian muncul pula gelombang yang membawa anime terus ke ruang tamu keluarga di seluruh dunia.
Dragon Ball menjadi antara contoh paling besar. Kisah Son Goku bukan sahaja memperkenalkan generasi muda kepada manga dan anime Jepun, malah membantu membentuk pasaran antarabangsa untuk karya Jepun.
Kajian daripada SOAS University of London menyatakan Dragon Ball memainkan peranan besar dalam menjadikan komik manga satu medium yang dikenali secara meluas di luar Jepun.
Siri itu juga membantu membuka ruang kepada francais lain seperti One Piece dan Demon Slayer untuk berkembang dalam pasaran global.
Kemudian datang Pokémon. Bagi generasi yang membesar pada hujung 1990-an dan awal 2000-an, Pikachu mungkin lebih mudah dikenali berbanding nama pencipta watak itu sendiri.
Pokémon menunjukkan bahawa anime boleh bergerak jauh melampaui skrin televisyen melalui permainan video, kad permainan, barangan permainan, pakaian dan pelbagai produk lain.
Di sinilah kekuatan industri anime Jepun mula kelihatan dalam bentuk yang lebih besar. Satu watak tidak lagi terikat kepada satu medium. Ia boleh muncul dalam manga, televisyen, filem, permainan video dan barangan komersial pada masa yang sama.
Konsep seperti ini menjadi antara ciri penting budaya popular Jepun dan kemudiannya berkembang menjadi model yang digunakan secara meluas dalam industri hiburan.
Pada masa sama, Studio Ghibli membawa anime ke arah yang berbeza. Filem seperti My Neighbor Totoro, Princess Mononoke dan Spirited Away menunjukkan bahawa animasi boleh membawa cerita yang kompleks, emosi manusia dan persoalan tentang alam sekitar tanpa bergantung kepada formula aksi semata-mata.
Spirited Away kemudian memenangi Anugerah Akademi bagi Filem Animasi Terbaik pada 2003, sekali gus membantu mengukuhkan kedudukan animasi Jepun dalam kalangan penonton dan pengkritik filem antarabangsa.
Pengaruh anime juga tidak berhenti pada televisyen dan pawagam.
Gaya rambut, fesyen, muzik, permainan video, cosplay dan seni peminat semuanya berkembang seiring dengan pertambahan komuniti anime di luar Jepun.
Di banyak negara, konvensyen anime menjadi tempat peminat berkumpul, berpakaian sebagai watak kegemaran dan bertemu pencipta serta artis.
Jepun sendiri melihat perkembangan itu sebagai sebahagian daripada kekuatan budaya popular negaranya. Kementerian Luar Jepun menggunakan manga, anime dan cosplay dalam usaha pertukaran budaya antarabangsa, manakala projek Anime Ambassador pernah memperkenalkan Doraemon sebagai duta anime Jepun pada 2008.
Kesan itu turut dapat dilihat di Malaysia.
Komuniti anime tempatan berkembang melalui acara seperti Comic Fiesta yang pernah menarik kira-kira 60,000 pengunjung dalam satu penganjuran yang dilaporkan Japan Foundation.
Acara sebegini menunjukkan bagaimana budaya anime sudah berkembang menjadi ruang sosial yang mempertemukan peminat, artis, cosplayer dan penggiat industri kreatif.
Apa yang menjadikan anime begitu mudah merentas sempadan mungkin bukan kerana semua ceritanya mempunyai latar Jepun.
Sebaliknya, banyak karya menggabungkan unsur budaya Jepun dengan tema yang mudah difahami manusia di mana-mana sahaja seperti persahabatan, kehilangan, keluarga, cita-cita, pengorbanan dan perjuangan untuk menjadi lebih baik.
Sebab itu seseorang di Kuala Lumpur boleh membesar dengan Dragon Ball, peminat di Paris boleh mengenali One Piece dan penonton di AS boleh jatuh hati dengan karya Studio Ghibli.
Ceritanya datang dari Jepun tetapi emosi yang dibawa tidak mengenal sempadan.
Daripada Astro Boy pada 1960-an kepada Dragon Ball, Pokémon dan Studio Ghibli, kemudian berkembang kepada One Piece, Naruto, Demon Slayer dan pelbagai karya generasi baharu, anime melalui perjalanan yang panjang sebelum menjadi sebahagian daripada budaya pop dunia.
Hari ini, sukar untuk melihat industri hiburan global tanpa menyedari kesan anime. Ia bukan lagi sekadar animasi yang diimport dari Jepun, sebaliknya sebuah bentuk penceritaan yang mempunyai pengaruh terhadap filem, permainan video, fesyen, muzik dan kehidupan peminat di seluruh dunia.
Dan mungkin perkara paling menarik tentang perjalanan itu ialah anime tidak menakluk dunia dalam satu malam. Ia bermula sedikit demi sedikit, satu rancangan televisyen, satu watak dan satu generasi pada satu-satu masa.
