WARNANYA menarik, berbau buah-buahan dan boleh disorok dalam genggaman tangan. Vape berjaya membuang imej kotor rokok dan menggantikannya dengan imej moden. Masalahnya, paru-paru kita tidak peduli sama ada asap itu datang daripada rokok biasa atau peranti berwarna pastel.
Suatu ketika dahulu, imej perokok mudah dikenali. Sekotak rokok di atas meja, pemetik api dalam poket dan bau asap yang melekat pada baju. Hari ini, tabiat itu berubah wajah.
Peranti kecil berwarna-warni boleh kelihatan seperti pen, pemacu USB atau aksesori elektronik. Baunya pula bukan lagi sekadar tembakau, tetapi mangga, anggur, pudina, kopi, gula-gula dan pelbagai perisa lain.
Bagi sebahagian anak muda, vape tidak lagi kelihatan seperti tabiat merokok. Ia kelihatan seperti sebahagian daripada gaya hidup dan mungkin di situlah masalah sebenarnya bermula.
Selama berdekad-dekad, masyarakat dibiasakan dengan mesej bahawa rokok berbahaya. Kita mengenali gambar paru-paru rosak pada kotak rokok. Kita tahu asap rokok mengandungi bahan berbahaya. Kita juga semakin biasa dengan larangan merokok di pelbagai tempat awam.
Tetapi vape memasuki ruang sosial dengan imej yang berbeza. Tiada abu. Tiada puntung. Baunya kadangkala menyenangkan. Perantinya pula moden dan mudah dibawa. Akibatnya, persepsi risiko boleh menjadi kabur.
Hakikatnya, vape bukan sekadar menghasilkan wap air. Aerosol daripada e-rokok boleh mengandungi nikotin serta bahan lain yang berpotensi membahayakan kesihatan. WHO menegaskan bahawa e-rokok berbahaya dan boleh menyebabkan ketagihan, selain mendedahkan pengguna serta orang di sekeliling kepada bahan toksik.
Persoalannya bukan sama ada wap itu berbau sedap. Persoalannya ialah apa yang sedang disedut masuk ke dalam tubuh.
Angka terkini di Malaysia memberikan sebab untuk kita memberi perhatian serius dalam isu ini. Analisis terkini terhadap beberapa tinjauan kesihatan kebangsaan mendapati prevalens penggunaan e-rokok semasa dalam kalangan remaja Malaysia berusia 13 hingga 17 tahun meningkat daripada 9.8 peratus pada 2017 kepada 14.9 peratus pada 2022.
Angka 14.9 peratus itu dianggarkan mewakili sekitar 307,000 remaja di seluruh negara. Lebih membimbangkan, kenaikan penggunaan vape berlaku ketika penggunaan rokok konvensional dalam kalangan remaja menunjukkan penurunan.
Maknanya, kita mungkin berjaya menjadikan rokok semakin tidak menarik kepada generasi muda, tetapi pada masa sama membuka pintu kepada bentuk penggunaan nikotin yang baharu.
Ini patut membuat kita bertanya, adakah generasi muda benar-benar berhenti merokok, atau mereka sekadar menukar peranti?
Nikotin tetap nikotin. Peranti mungkin berubah. Perisa mungkin berubah. Pembungkusan mungkin berubah. Tetapi nikotin tidak tiba-tiba menjadi tidak berbahaya hanya kerana ia dihantar melalui alat elektronik.
Nikotin mempunyai sifat ketagihan yang kuat. Bagi golongan muda, isu ini lebih penting kerana perkembangan otak masih berlaku ketika zaman remaja dan awal dewasa. Pendedahan kepada nikotin pada usia muda boleh memberi kesan kepada bahagian otak yang berkaitan dengan perhatian, pembelajaran, mood dan kawalan impuls.
Kita mungkin berjaya menjadikan rokok semakin tidak menarik kepada generasi muda, tetapi pada masa sama membuka pintu kepada bentuk penggunaan nikotin yang baharu.
‘Tapi vape lebih selamat daripada rokok’
Ini antara hujah paling biasa dalam perbincangan mengenai vape dan perbahasannya perlu dibuat dengan berhati-hati.
Dalam sesetengah konteks kesihatan awam, vape yang mengandungi nikotin dibincangkan sebagai alternatif berisiko lebih rendah berbanding terus menghisap rokok konvensional bagi perokok dewasa yang benar-benar bertukar sepenuhnya.
Tetapi kurang berbahaya daripada rokok tidak sama dengan “selamat”.
NHS Britain, misalnya, menyatakan bahawa vaping tidak bebas risiko walaupun ia dianggap kurang berbahaya daripada merokok bagi perokok dewasa. Pada masa sama, ia dengan jelas menegaskan bahawa golongan bukan perokok dan kanak-kanak tidak sepatutnya mula menggunakan vape.
Perbezaan ini penting. Jika seorang perokok tegar berusia 45 tahun menggunakan kaedah tertentu untuk meninggalkan rokok, itu ialah satu perbincangan.
Jika seorang remaja berusia 15 tahun yang tidak pernah merokok mula menghisap vape berperisa buah kerana mahu mencuba, itu ialah perbincangan yang sama sekali berbeza.
Masalah berlaku apabila kedua-duanya dicampur dalam satu naratif mudah: “Vape lebih selamat.”
Lebih selamat untuk siapa? Dalam keadaan apa? Berbanding dengan apa?
Bagi orang yang tidak pernah merokok, pilihan yang mempunyai risiko paling rendah tetap jelas, jangan mulakan penggunaan vape atau rokok.
Cuba bayangkan jika vape hanya datang dalam satu bentuk, kotak besar berwarna coklat dengan rasa tembakau pahit. Adakah ia masih semenarik hari ini kepada remaja?
Mungkin tidak.
Reka bentuk produk dan perisa memainkan peranan dalam bagaimana sesuatu produk dilihat. Apabila sesuatu yang mengandungi nikotin hadir dengan rasa buah, pencuci mulut atau gula-gula, imej produk tembakau semakin hilang.
Ia menjadi produk gaya hidup. Ia menjadi sesuatu untuk dicuba bersama kawan. Ia menjadi kandungan media sosial. Ia menjadi aksesori.
Dan apabila sesuatu produk ketagihan berjaya kelihatan seperti barang biasa, penghalang psikologi untuk mencubanya turut menjadi lebih rendah.
Perbincangan mengenai vape sering menjadi terlalu emosional. Satu kumpulan berkata vape adalah penyelamat perokok. Satu kumpulan lagi mahu menganggap setiap pengguna vape sebagai tidak bertanggungjawab.
Kedua-dua pendekatan boleh mengaburkan persoalan yang lebih penting. Isu paling mendesak ialah bagaimana memastikan generasi yang belum ketagih nikotin tidak menjadi ketagih.
Seorang perokok dewasa yang sedang berusaha berhenti merokok mempunyai konteks kesihatan yang berbeza daripada seorang pelajar sekolah yang mula menggunakan vape kerana tertarik dengan perisa dan rakan sebaya.
Dasar kesihatan awam perlu mampu membezakan kedua-duanya. Bila anak muda menganggap vape perkara biasa, kita sudah ada masalah
Bahaya paling besar mungkin bukan semata-mata pada sebuah peranti. Ia pada normalisasi.
Apabila kita sudah terbiasa melihat vape di restoran, dalam kereta, di kedai, di universiti dan dalam kandungan media sosial, ia perlahan-lahan kehilangan imej sebagai produk nikotin. Ia menjadi biasa. Apabila sesuatu menjadi biasa, rasa ingin mencuba meningkat dan rasa takut terhadap risikonya menurun.
Hari ini seorang remaja mungkin tidak pernah terfikir untuk membeli sekotak rokok. Tetapi dia mungkin tidak mempunyai keraguan yang sama apabila seorang rakan menghulurkan vape berperisa mangga. Itu menunjukkan betapa kuatnya persepsi.
Dahulu rokok juga pernah dijual dengan imej maskulin, bergaya dan sofistikated. Kemudian masyarakat mengambil masa berpuluh-puluh tahun untuk memisahkan rokok daripada imej glamour itu.
Isunya bukan mahu menakutkan anak muda
Kempen kesihatan juga tidak boleh sekadar menjerit:
“Vape bahaya!”
Generasi muda mempunyai akses kepada maklumat. Mereka akan mempersoalkan dakwaan yang terlalu simplistik. Sebaliknya, mereka perlu diberikan maklumat yang tepat. Terangkan bahawa vape bukan sekadar wap air. Terangkan apa itu nikotin. Terangkan bagaimana ketagihan berlaku.
Terangkan perbezaan antara pengurangan mudarat bagi perokok dewasa dengan risiko memulakan penggunaan nikotin bagi bukan perokok.
Dan paling penting, jangan cuba menjadikan kempen anti-vape begitu dramatik sehingga anak muda langsung tidak mempercayainya. Fakta sudah cukup membimbangkan tanpa perlu direka-reka.
Dahulu rokok juga pernah dijual dengan imej maskulin, bergaya dan sofistikated. Kemudian masyarakat mengambil masa berpuluh-puluh tahun untuk memisahkan rokok daripada imej glamour itu.
Hari ini, kita mungkin sedang melihat sejarah yang serupa tetapi dengan teknologi baharu. Bezanya, peranti kini lebih cantik. Perisanya lebih banyak. Baunya lebih menyenangkan dan ia lebih mudah disembunyikan.
Jadi sebelum kita terlalu terpesona dengan asap berbau buah-buahan itu, mungkin ada satu soalan yang patut ditanya:
Jika produk itu boleh menyebabkan seseorang ketagih nikotin, mengapa kita begitu selesa apabila ia kelihatan seperti gula-gula elektronik?
Vape mungkin nampak moden.
Ia mungkin nampak bersih.
Ia mungkin juga kelihatan jauh berbeza daripada sebatang rokok.
Tetapi paru-paru manusia tidak memilih risiko berdasarkan warna peranti.
Dan nikotin tidak menjadi kurang ketagihan hanya kerana ia berperisa mangga.
