APABILA Menteri Pertahanan, Datuk Seri Mohamed Khaled Nordin menyebut keperluan mengambil kira kerjasama ketenteraan berhampiran Sabah, persoalan utamanya ialah bagaimana Malaysia mengekalkan gambaran yang tepat tentang apa yang berlaku di ruang laut dan udara bersebelahan negeri itu, sambil mengurus hubungan kita dengan Filipina dan Amerika Syarikat. Perkembangan di Palawan menjadikan pertanyaan tersebut semakin mendesak.
“Itu hak mereka, kita tidak mempertikaikan,” katanya selepas pelancaran Literasi Pertahanan Nasional di Kota Kinabalu pada Sabtu. Beliau menegaskan Malaysia menghormati hak Filipina memperkukuh pertahanannya, sambil mengambil kira kemungkinan kesan konflik atau insiden luar jangka kepada Sabah.
Balabac, di hujung selatan Palawan, ialah satu daripada sembilan lokasi yang dikenal pasti di bawah Perjanjian Kerjasama Pertahanan Dipertingkat (EDCA) Filipina–Amerika Syarikat. Sebuah lagi lokasi EDCA di Palawan ialah Pangkalan Udara Antonio Bautista di Puerto Princesa.
Perjanjian akses dan pembangunan kemudahan itu tidak bermaksud Amerika Syarikat memperoleh kedaulatan ke atas tapak berkenaan, ia kekal di Filipina.
Perjanjian EDCA ditandatangani pada 2014 sebagai kerangka latihan bersama, pembinaan kemudahan dan penempatan awal bekalan di pangkalan Filipina. Pada Ogos 2026, agensi berita rasmi Filipina melaporkan kemajuan kerja di lokasi EDCA, tanpa memberikan asas untuk menyimpulkan semua projek di Balabac telah siap atau beroperasi sepenuhnya.
Pada 22 September, Panglima Tentera Darat Filipina, Leftenan Jeneral Donald Gumiran berkata, pasukannya merancang penempatan sebuah briged infantri di Palawan. Beliau mengaitkan rancangan itu dengan Konsep Pertahanan Kepulauan Menyeluruh Filipina, termasuk perlindungan wilayah, zon ekonomi eksklusif dan laluan perhubungan laut.
Ketika laporan itu diterbitkan, hanya sebuah batalion tentera darat ditempatkan di Palawan. Rancangan briged itu belum menjadi pengesahan penempatan, apatah lagi arahan terhadap Malaysia.
Palawan menghadap kawasan Laut China Selatan yang menjadi tumpuan pertahanan Manila. Pada masa sama, Balabac dipisahkan daripada Sabah oleh laluan laut yang sempit berbanding jarak ke pusat pentadbiran dan ketenteraan utama Filipina.
Oleh itu, kemudahan yang dibina untuk keperluan pertahanan Filipina sendiri boleh mengubah kekerapan kegiatan pesawat, kapal, latihan atau logistik yang dikesan berhampiran Sabah. Ini kesan kedudukan geografi, bukan bukti niat bermusuhan.
Tiga lapis kepentingan Sabah
Lapis pertama ialah kedaulatan dan keselamatan harian. Pantai timur Sabah sudah mempunyai susunan kawalan yang melibatkan tentera, polis dan agensi maritim. Kementerian Pertahanan menyatakan Angkatan Tugas Bersama 2 di Tawau menyelaraskan Operasi PASIR dengan aset darat, laut dan udara bagi mengawasi perairan pantai timur.
Perubahan persekitaran di Palawan perlu dinilai bersama tugas sedia ada seperti pencerobohan, jenayah rentas sempadan dan keselamatan masyarakat pesisir, bukan semata-mata melalui lensa persaingan kuasa besar.
Lapis kedua ialah kesedaran situasi. Kapal atau pesawat yang dikesan perlu dikenal pasti, pergerakannya difahami dan maklumat dikongsi dengan pihak yang mempunyai kuasa bertindak.
Kertas Putih Pertahanan Malaysia dan kajian separuh penggalnya memberi keutamaan kepada domain maritim dan udara, serta keupayaan bersepadu. Maka, ukuran pengukuhan Sabah yang lebih bermakna ialah liputan pengawasan, kebolehgunaan data antara agensi, masa tindak balas dan ketahanan logistik.
Lapis ketiga ialah diplomasi. Filipina masih mengekalkan tuntutan sejarah ke atas Sabah, sedangkan pendirian Malaysia ialah kedaulatan Sabah sebagai negeri dalam Persekutuan tidak dipertikaikan. Perbezaan itu sensitif, tetapi ia tidak menjadikan setiap latihan atau pembinaan kemudahan Filipina sebagai langkah menguatkuasakan tuntutan.
Pada 17 September 2026, Kementerian Pertahanan Malaysia menerima kunjungan penasihat pertahanan Filipina dan menekankan dialog serta pengurusan perbezaan secara konstruktif. Saluran seperti ini membantu menjelaskan kegiatan ketenteraan yang mudah disalah tafsir di kawasan berdekatan.
Bagaimana senario boleh berkembang
Senario paling asas ialah Filipina meneruskan pembinaan kemudahan dan rancangan penempatan untuk pertahanan maritimnya, sementara Malaysia memperkemas pemantauan Sabah serta meminta penjelasan melalui saluran dua hala apabila perlu.
Senario kedua ialah tempo latihan atau operasi bersama meningkat; ia akan menambah keperluan penyelarasan ruang udara dan laut, walaupun tanpa krisis diplomatik. Senario yang lebih serius hanya wajar dibincangkan jika ada bukti baharu seperti insiden di sempadan, perubahan aturan penggunaan kemudahan, pengumuman penempatan yang luar biasa atau retorik rasmi yang mengaitkan pembangunan itu secara langsung dengan Sabah. Tiada satu pun senario itu boleh dipersembahkan sebagai ramalan pasti.
Malaysia juga mempunyai ruang kerjasama serantau. Kementerian Pertahanan menyatakan Malaysia menyokong kepimpinan Filipina dalam agenda pertahanan ASEAN 2026; mesyuarat menteri di Cebu pada Oktober menyediakan satu lagi saluran hubungan. K
erjasama dalam bantuan bencana, keselamatan maritim dan pembinaan keyakinan boleh diteruskan sambil Kuala Lumpur mengekalkan pendirian tegas mengenai kedaulatan Sabah.
Apa yang perlu diperhatikan selepas ini
Empat perkara akan menentukan sama ada imbangan setempat benar-benar berubah adalah tahap operasi sebenar kemudahan Balabac, keputusan rasmi mengenai briged Palawan, bentuk pengukuhan yang diumumkan Malaysia untuk Sabah, dan keberkesanan komunikasi Malaysia–Filipina apabila aktiviti tentera meningkat.
Sehingga butiran itu diketahui, respons yang munasabah ialah kesiapsiagaan dan pemantauan berterusan, disertai diplomasi yang aktif.
